WYŻSZA SZKOŁA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA
W TYCZYNIE

The College of Social-Economics in Tyczyn

WYDZIAŁ SOCJOLOGICZNY



Małgorzata Szumielewicz

Muzeum Kultury Łemkowskiej
w Zyndranowej
jako ośrodek kulturotwórczy


Praca dyplomowa
napisana pod kierownictwem
prof. dr. hab. Tadeusza Chrobaka



Tyczyn 2000
Spis treści

Wstęp .............................................................................................................        4        
Rozdział I: Zrzeszenie jako grupa społeczna ............................................        5        
Rozdział II: Rys etnograficzny Łemków ....................................................        13        
1. Łemkowie – nazwa i pochodzenie .............................................................        13        
2. Obszar zamieszkiwania ..............................................................................        14        
3. Cechy etnograficzne ...................................................................................        14        
4. Stosunki religijne .......................................................................................        17        
Rozdział III: Dzieje Łemków i historia Łemkowszczyzny .......................        19        
1. Dzieje Łemkowszczyzny w latach 1918 – 1939 ........................................        19        
2. II wojna światowa ......................................................................................        21        
3. Repatriacja Łemków na terytorium ukraińskie ..........................................        23        
4. Akcja „Wisła" ............................................................................................        24        
5. Warunki życia Łemków na ziemiach zachodnich .....................................        26        
6. Powroty Łemków na dawne ziemie ...........................................................        27        
Rozdział IV: Muzeum Kultury Łemkowskiej i Pamięci Wojennej .........        29        
1. Prawne uwarunkowania funkcjonowania muzeów w Polsce ....................        29        
2. Powstanie Izby Pamiątek Kulturalnych .....................................................        32        
3. Powiększenie ekspozycji ...........................................................................        37        
4. Kontrowersje wokół pomnika ....................................................................        39        
5. Muzeum w latach 1980 – 1990 ..................................................................        42        
6. Sytuacja Muzeum po roku 1990 ................................................................        43        
7. Trudności funkcjonowania Muzeum .........................................................        45        
8. Współpraca z Muzeum Okręgowym w Krośnie ........................................        47        
9. Problemy funkcjonowania Muzeum od 1999 roku ....................................        50        
10. Działalność kulturalna Muzeum ..............................................................        54        
Zakończenie ..................................................................................................        63        
Summary .......................................................................................................        64        
Bibliografia ...................................................................................................        65        
Aneks: ............................................................................................................        67        
1. Życiorys Teodora Gocza                 
2. Kalendarium wydarzeń Muzeum Kultury Łemkowskiej                 
3. Dzieje Zyndranowej                 
4. Wywiad z Teodorem Goczem przeprowadzony 29 XI 1999                 
5. Wywiad z Teodorem Goczem przeprowadzony 8 V 2000                 
6. Muzeum Kultury Łemkowskiej w obiektywie                 
7. Dyplom                 
8. Folder                 
9. Mapa Beskidu Niskiego                 
10. Mapa Łemkowszczyzny                 

Wstęp

        W pracy zostało nakreślone tło historyczne i przedstawiono te elementy, dzięki którym Łemkowie mogli wytworzyć odrębną kulturę. Praca odpowiada na następujące pytania:
  1. Jakie były przyczyny powstania Muzeum?
  2. Jaki wpływ na sytuację Muzeum mają przemiany ustrojowe?
  3. Jakie są przyczyny upadku Muzeum?
  4. Dlaczego ważne jest utrzymanie egzystencji Muzeum?
Problemem Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej są kłopoty związane z opieką, patronatem i finansami, które pod znakiem zapytania stawiają jego dalsze istnienie. Ale jak twierdzi Teodor Gocz podstawowym problemem jest „zła wola obecnych urzędników".
Praca składa się z pięciu rozdziałów, które zawierają historię, kulturę i tradycję Łemków, okoliczności w jakich doszło do powstania Muzeum w Zyndranowej, jego rozwój i stopniowe upadanie.
Rozdział pierwszy wprowadza w tematykę zrzeszeń (stowarzyszeń) w socjologii.
Rozdział drugi zawiera nazwę, pochodzenie, obszar zamieszkiwania, zajęcia i stosunki religijne Łemków.
W rozdziale trzecim są rozpatrywane dzieje Łemków i Łemkowszczyzny w latach 1918 – 1956.
W zakres rozdziału czwartego wchodzą następujące tematy:
  1. prawne uwarunkowania funkcjonowania muzeów w Polsce;
  2. działalność Teodora Gocza;
  3. powstanie, powiększenie i upadek Muzeum.
Podstawą badań jest wywiad z kustoszem Muzeum – Teodorem Goczem oraz źródła zastane dotyczące Łemków i Muzeum.

Rozdział I
Zrzeszenie jako grupa społeczna

        Grupa rówieśnicza, krąg towarzyski, partia polityczna, sekta religijna, spółdzielnia, klika, gang czy rodzina to zrzeszenia w socjologii.
        Pojęcie zrzeszenia obejmuje różne grupy społeczne. Zrzeszenie w sensie socjologicznym nie jest tożsame z zrzeszeniem w sensie prawnym (obejmuje niektóre zrzeszenia formalne tj. stowarzyszenia społeczne).
        Zrzeszenie to:
  1. grupa społeczna, której członkowie nie muszą trwale przebywać i nie przebywają w przestrzennym skupieniu;
  2. zbiorowość skupiona społecznie (wolność postaw, zachowań i działań wynikające ze wspólnego grupowego celu);
  3. grupa celowa, która powstaje do realizacji określonego celu (cel jest wyznaczany przez osoby zrzeszające się a jego osiąganie ma służyć zaspokojeniu potrzeb);
  4. członkowie zrzeszenia żyją w przestrzennym rozproszeniu, ale co jakiś czas dochodzi do przejściowego przestrzennego skupienia się członków;
  5. między członkami istnieją kanały przepływu informacji.
Zrzeszenie można zamiennie stosować ze stowarzyszeniem czy organizacją społeczną.
Zrzeszenie (stowarzyszenie) nie musi mieć podstaw w kontaktach osobistych członków. Kontakty te nie są koniecznością do istnienia oraz funkcjonowania zrzeszeń. Istnienie i działanie zrzeszeń opiera się na sformalizowanych, rzeczowych kontaktach członków.
Niemal każdy człowiek uczestniczy w jakimś zrzeszeniu, do którego wstępuje świadomie i z łatwością może z niego wystąpić. Istnieją także zrzeszenia, do których należy się na mocy urodzenia. Uczestnictwo w zrzeszeniu zależy od preferencji, upodobań i dążeń jednostki. Wstępując lub występując z danego zrzeszenia nie zmienia się układu swoich związków z otoczeniem społecznym.
Zrzeszenia wg MacIver'a są środkami (narzędziami) do osiągnięcia celów.
Według Bierstedt'a zrzeszenie to grupa o organizacji formalnej. Uważa on, że w zrzeszeniu może występować organizacja nieformalna, ale nie może być ona podstawą istnienia zrzeszenia.
Warner i Lunt jako zrzeszenia nieformalne określają grupy nie posiadające organizacji formalnej.
Zrzeszenia dzielą się na prywatne i publiczne. Publiczne mają uregulowane stosunki z otoczeniem. Natomiast zrzeszenia prywatne nie mają uregulowanych stosunków z otoczeniem zewnętrznym.
Zrzeszenia publiczne dzielą się na:
  1. formalne – mają prawnie uregulowane stosunki z otoczeniem społecznym;
  2. nieformalne – mają obyczajowo uregulowane stosunki z otoczeniem społe- cznym.
Zrzeszenia o prawnoformalnej organizacji posiadające statut to stowarzyszenia według P. Rybickiego.
J. Romul sądzi, że „stowarzyszenie to organizacja społeczna, nie państwowa, charakteryzująca się następującymi cechami:
  1. jest organizacją dobrowolną;
  2. b)trwałą;
  3. dążącą do zadośćuczynienia szczególnym upodobaniom lub zapotrzebowaniom członków;
  4. służącą całemu społeczeństwu;
  5. będącą pewną formą kontroli społecznej;
  6. kierowaną przez państwo;
  7. ma charakter niezarobkowy".
Zrzeszenia publiczne to stowarzyszenia. Zrzeszenia formalne działają na podstawie odpowiednich ustaw, podlegają kontroli, działalność ich może zostać zawieszona lub zakazana. Zrzeszenie może ulec rozwiązaniu.
Pojęcie instytucji można łączyć z zrzeszeniem. Instytucje wg Bierstedt'a to „zorganizowany sposób robienia czegoś" a „grupy ludzi, które realizują to „coś" w sposób zorganizowany, nazywa zrzeszeniami".
Bierstedt przedstawia następujące pary zrzeszeń – instytucji:

                Zrzeszenia                                        Instytucje
                - armia                                        - wojna
                - szkoła                                        - kształcenie
                - szpital                                        - medycyna
                - kościół                                        - religia

Bierstedt uważa, że zrzeszenia tworzą się wokół instytucji społecznych i są wobec nich wtórne (wojna istniała przed armią).
Natomiast MacIver i Page sądzą, że instytucje w stosunku do zrzeszeń są wtórne i powstają w ich obrębie.
Organizacje rozpadają się na:
  1. związki instytucjonalne,
  2. zrzeszenia.
Związki instytucjonalne służą środowisku zewnętrznemu spełniając normatywne zadania. A zakres działania organizacji o charakterze zrzeszeniowym (zrzeszenia wzajemnej korzyści) to wola członków, dążenie do zaspokojenia potrzeb. Zrzeszenia powstają tam, gdzie występuje brak instytucjonalnych, zobie- ktywizowanych wzorów zbiorowego działania. Nie wypełniają żadnych zewnętrznie określonych zadań. Realizują cele formułowane przez swych członków.
Zrzeszenie działa dla dobra swych członków. Jest grupą społeczną i może być analizowane i badane w kategoriach teorii grupy. Są zbiorowościami liczebnie ograniczonymi. Struktura władzy i podporządkowania w zrzeszeniu jest niełatwa. Formy jej mają demokratyczny lub arystokratyczny charakter. Są zbiorowościami autonomicznymi, dostarczają korzyści materialnych swoim członkom.
Zrzeszenia zatrudniają osoby z zewnątrz jako pracowników etatowych. Tworzą się i istnieją wokół związków instytucjonalnych (kościół – zrzeszenie wiernych).
W socjologii można wyróżnić zrzeszenia:
  1. a)dobrowolne,
  2. dobrowolno – celowe.
Zrzeszenia dobrowolne wg D.L. Sills'a to:
  1. zorganizowana grupa ludzi;
  2. wspólne realizowanie przez członków wspólnego interesu;
  3. istnienie niezależne od państwa;
  4. dziedzina działalności zrzeszenia, która nie jest nakierowana na sprawy ekonomiczne.
MacIver klasyfikuje zrzeszenia w kategoriach interesu społecznego. Punktem wyjścia klasyfikacji zrzeszeń jest klasyfikacja interesów, wokół których zawiązują się zrzeszenia.


Dzieli on zrzeszenia na:
  1. a)wyspecjalizowane,
  2. nie wyspecjalizowane – organizacje klasowe i kastowe.
Zrzeszenia wyspecjalizowane dzieli wg typów interesów:
  1. zrzeszenia oparte na interesach wtórnych;
  2. zrzeszenia oparte na interesach pośrednich (między wtórnymi a pośrednimi);
  3. zrzeszenia oparte na interesach pierwotnych (celowych).
C.W. Gordon i N. Bobchuk podzielili zrzeszenia na:
  1. ekspresyjne – istnieją, by dostarczać zajęć swym członkom;
  2. instrumentalne – stwarzają warunki do osiągnięcia celów leżących poza organizacją;
  3. instrumentalno – ekspresyjne.
Warner i Lunt na podstawie zrzeszeń działających w Yankee City wyróżnili:
  1. zrzeszenia proste (pojedyncze) – działające samodzielnie;
  2. zrzeszenia złożone (wielorakie) – powiązane z innymi zrzeszeniami lub strukturami.
Typ stowarzyszeń wg W. Wesołowskiego i J. Wiatra:
  1. stowarzyszenia o charakterze społeczno – zawodowym;
  2. stowarzyszenia o charakterze wychowawczym;
  3. stowarzyszenia o charakterze regionalnym;
  4. organizacje i towarzystwa narodowościowe;
  5. organizacje wyznaniowe.
Natomiast Romul wyróżnił stowarzyszenia:
  1. powszechne – obejmują przynajmniej dwa województwa;
  2. regionalne – działalność w ramach jednego województwa;
  3. lokalne – działalność w granicach miasteczka.
Strukturę zrzeszenia określają:
  1. stosunki zrzeszenia ze społecznością;
  2. skład członkowski;
  3. rodzaj władzy w danym zrzeszeniu.
MacIver zrzeszenia pod względem ich funkcji dzieli na:
  1. zrzeszenia o charakterze kulturowym czy kulturalnym;
  2. zrzeszenia o charakterze cywilizacyjnym lub utylitarnym.
Zrzeszenia można również podzielić na ekstrawertyczne i introwertyczne. W zrzeszeniach ekstrawertycznych cele zamykają się wewnątrz stowarzyszenia. A w zrzeszeniach introwertycznych cele i kierunki działania wychodzą na zewnątrz.
Wraz z rozwojem nowoczesnych stosunków miejskich ulega zwiększeniu liczba zrzeszeń, w których jednostka uczestniczy. Zrzeszenia są czynnikiem dynamizującym mikroukład społeczny jednostki i jej ponadlokalnej socjalizacji.
Warner i Lunt podkreślają, że przedstawiciele wyższych klas społecznych częściej uczestniczą w zrzeszeniach niż członkowie niższych klas.
Z punktu widzenia roli, jaką pełnią zrzeszenia wobec społeczeństwa można wyodrębnić funkcje:
  1. integracyjno – strukturalizacyjne – zrzeszenia odgrywają ważną rolę integracyjną zarówno w społecznościach lokalnych, jak i na płaszczyźnie ogólnopaństwowej czy międzynarodowej.
P. Rybicki wyróżnił 3 typy więzi społecznej: